Năm tài khóa 2011 đối với Ngành điều Việt Nam đã kết thúc, mọi người đang tất bật để chuẩn bị kế hoạch kinh doanh cho năm mới 2012 và đón Tết Nguyên Đán – Nhâm Thìn.

2011 thực sự là năm khó khăn không chỉ riêng ngành điều mà với tất cả các ngành nghề khác do những tác động khách quan của tình hình kinh tế toàn cầu. Khó khăn đôi khi làm người ta chùng bước nhưng nếu can đảm nhìn thẳng vào sự thật, phấn đấu vượt lên khó khăn sẽ thấy mình trưởng thành hơn. Sóng gió rồi cũng qua đi, cái khó khăn của năm 2011 sẽ là kinh nghiệm xương máu để ngành điều Việt Nam bước vào năm 2012 thành công hơn. 

Đó là tất cả những gì mà nhà báo Nam Phong muốn chuyển đến ngành điều Việt Nam trong bài viết NGÀNH ĐIỀU – CLB “TỶ ĐÔ” VÀ HƠN THẾ NỮA với hy vọng năm mới 2012 tươi sáng.

(Bài viết sẽ được đăng trên THỜI BÁO KINH TẾ VIỆT NAM- SỐ XUÂN NHÂM THÌN 2012 vào  khoảng 5-7/1/2012)

1. Từ kẻ vô danh.

Ngành chế biến điều VN – từ hai năm nay đã gia nhập vào CLB Tỷ đô - hàng “top” của xuất khẩu. Khác với nhiều ngành kinh tế nông nghiệp khác đã ra đời và phát triển hàng trăm năm, ngành điều chỉ mới ra đời được ngót hai chục năm, nhưng nếu chỉ tính từ khi đạt được qui mô và sản lượng 500.000T nguyên liệu/năm thì  tuổi của ngành còn ít hơn, chỉ khoảng 15 tuổi. Cái đáng trân trọng đối với ngành điều là ngay từ đầu, các doanh nhân hầu như đều tự vượt lên chính mình, tự lo vốn, lo nguyên liệu, lo phát triển giống, phát triển hệ thống nhà vườn. Nó thực sự là một ngành tự phát. Cũng vì là tự phát nên ngành Điều dường như không được ai biết đến, ngoại trừ một đôi lần nó được nhắc đến “với tất cả lòng thương xót” vì nó là “cây của người nghèo”.

Ấy thế rồi, từ vị trí của “người nghèo”, bỗng dưng trong chừng 5 năm trở lại đây, nhiều nhà kinh tế “bỗng dưng phát hiện” ra rằng, trong các ngành nghề chế biến nông sản, có một “gã mặt sẹo” vô danh nhưng lại có nguồn thu từ  xuất khẩu cao gấp hàng chục, hàng trăm lần so với những ngành nghề nông sản mà Nhà nước đã luôn quan tâm chú ý nâng đỡ như tơ tằm, chè, mây tre nứa lá… Ngành ấy là ngành Điều. Có thể nói, đó là một đứa con sinh ra không phải vì “kế hoạch”của cha mẹ, xa lạ đến mức mà cho đến giờ, nó chưa hề có tên trong bảng danh mục ngành nghề kinh tế Việt Nam, thậm chí trong ngôn ngữ tiếng Việt hiện vẫn còn chưa thống nhất được về tên gọi : “điều” hay là “đào lộn hột”. Nó xa lạ đến mức, cho đến giờ này, nhiều người Việt Nam vẫn chưa hề một lần trong đời nhấm nháp hương vị của nhân điều, chưa biết nó là cái hạt gì, chưa hề biết rằng, nó là một ngành kinh tế thuộc hàng “khủng’ về doanh thu, một ngành kinh tế mà khái niệm đồng tiền thanh toán chỉ có tên gọi thường xuyên là “đô” chứ không phải là “đồng”.

2. Đến thành viên “CLB tỷ đô’’ và bài học từ một niên vụ thất bát.

Ấy vậy cho nên khi cái ngành vô danh  ấy đã gia nhập vào đội ngũ của những đại gia “tỷ đô” thì nhiều nhà kinh tế và các quan chức vẫn mơ màng về nó... Hiện giờ, Việt Nam vẫn là một cường quốc xuất khẩu gạo, thậm chí còn tự nguyện trở thành kho dự trữ trong chiến lược an ninh lương thực của thế giới. Nhưng dù vậy, Việt Nam vẫn chưa phải là “số một” về xuất khẩu gạo của thế giới. Trong lĩnh vực xuất khẩu nông sản, Việt Nam chỉ duy nhất có một ngành chiếm giữ vị trí số một – đó là Nhân Điều “cashew kernel”.

Từ vị trí “số một”, nhưng ngành điều Việt Nam hôm nay đã và đang lâm vào khủng hoảng. Với tuổi trẻ “nhiệt tình đến mức liều lĩnh”, ngành điều Việt Nam say sưa với chiến thắng của niên vụ 2010, đã không lường được hết những “hư chiêu”, những “tuyệt kỹ giang hồ” mà các bậc tiền bối trong ngành điều thế giới đã dọn sẵn cho mình. Vào 3 tháng cuối năm 2010, giá điều bỗng dưng tăng lên 100%, điều bất thường chưa từng có trong bất kỳ một ngành nông sản nào. Vào lúc đó, một số doanh nhân doanh nghiệp đã kiếm “bộn” tiền nhờ vẫn còn giữ lại được một vài nghìn tấn nguyên liệu. Lẽ đương nhiên là, người kiếm “bộn” tiền đó không nhiều vì không ai ngờ được cái giây phút thần tiên đó. Nhưng vì cái ảo ảnh lợi nhuận khủng khiếp đó, tuyệt đối tin vào cái sự không bình thường đó, thậm chí tin rằng sự không bình thường đó sẽ tiếp tục tái diễn vào niên vụ 2011, bởi vậy “nhà nhà đua chen” mua vào nguyên liệu đầu cơ với mức giá tương đương hồi cuối vụ 2010 – cỡ 40 – 41.0000đ/kg hạt thô. Không chỉ tranh thủ vét hàng trong nước, các doanh nhân VN còn mạnh tay mua vào cả hàng bốn, năm trăm nghìn tấn nữa từ Cămpuchia và đặc biệt là từ Châu Phi - thị trường nguyên liệu chính của hạt điều thế giới cùng với mức giá “khủng”. Cho đến hết tháng 7/2011, các hợp đồng mua nguyên liệu từ châu Phi đã kết thúc, đã hoàn thành các thủ tục thanh toán theo hình thức LC – một hình thức thanh toán chắc ăn nhất trong thanh toán quốc tế. Biết bao hy vọng kiếm lời từ các hợp đồng đó, biết bao thất vọng của những doanh nhân vì không ký được các hợp đồng béo bở đó …Đến tháng 7/2011, tổng lượng hàng nguyên liệu đã có tại VN và theo hợp đồng sẽ nhập về VN đã đạt mức 900.000T, vượt xa năng suất chế biến của toàn ngành Điều VN (chỉ khoảng 700.000T, vì thực tế sản xuất chỉ được khoảng 9 tháng do mùa thu hoạch đến trễ 50ngày so với mọi năm). Lượng hàng tồn này (ước khoảng 170.000T) sẽ phải nằm lại cho đến khoảng tháng 5/2012 mới có thể chế biến hết, trong khi đó, chỉ 60 ngày nữa, niên vụ mới sẽ bắt đầu. Hàng trăm nghìn tấn điều niên vụ cũ đó sẽ “đi đâu về đâu” vì đến khi đó thì nó chỉ còn là “hàng cũ”, hàng “quá đát”,  giá “quá đát”...

“Phúc bất trùng lai, họa vô đơn chí”. Việc tồn lại một lượng hàng quá lớn đã ẩn chứa những mầm họa, nhưng chưa phải là duy nhất. Từ tháng 8/2011, các nhà mua Âu Mỹ và Trung Quốc tuyên bố ngừng mua nhân điều. Cung vượt cầu liên tục. Hàng trăm người bán nhưng chỉ lác đác người mua, đó là điều chưa từng có trong hơn 20 năm hoạt động của ngành. Điều gì đến sẽ phải đến. Giá tụt dốc hàng ngày.  Đến nay, giá điều thô đã và đang lùi về gần mức giá bình thường giữa niên vụ 2010 – khoảng 25.000đ/kg, hàng châu Phi còn

thảm hơn – khoảng 16 - 20.000đ.  Với tình hình này, rất có thể, đến đầu niên vụ mới 2012, giá điều thô VN sẽ trở lại mức đầu năm 2010 – khoảng 15 – 16000đ/kg, giá nhân cũng sẽ trở về đúng với mức “ăn được”, “được ăn”, bình thường đối với người tiêu dùng Âu Mỹ như đầu năm 2010 là 3,5USD/Lb cho loại hàng phổ biến WW320.

Cơn bão giá sẽ qua đi, nhưng tan hoang vẫn sẽ còn nằm lại. Thua lỗ của năm 2011 đã thật sự đẩy ngành điều lâm vào khủng hoảng, nợ nần, thực sự đe dọa vị trí số một mà ngành Điều VN đã tốn nhiều công sức để đạt được.

Nhưng thất bại của ngành Điều không phải chỉ là từ những “tuyệt kỹ giang hồ” của các doanh nhân tiền bối nước ngoài hoặc thừa tiền, hoặc  muốn lũng đoạn mà nó còn có những nguyên nhân bên trong của ngành.

Chính sách cho phép tự do xuất khẩu trực tiếp mà không có những tiêu chuẩn nghiêm ngặt đối với nhà xuất khẩu đã tạo ra tình trạng hỗn loạn. Hỗn loạn về giá, hỗn loạn về mẫu mã chất lượng, hỗn loạn về thông tin vì hầu hết giám đốc các doanh nghiệp đều không thể giao dịch trực tiếp với khách hàng ngoại mà phải giao dịch thông qua các brocker – nhà môi giới - cò. Những điều đó tạo cho các brocker và đối tác nước ngoài nguyên cớ để ép giá, hạ giá mua vào hoặc kiếm chuyện, từ chối nhận hàng khi họ thấy điều đó bất lợi cho mình. Tình trạng hỗn loạn đó dẫn đến sự yếu thế trong quan hệ mua bán giữa VN với nước ngoài mà bằng chứng hiển nhiên được thể hiện trong lĩnh vực thanh toán. Doanh nhân VN khi mua hàng thì phải mở LC, nhưng khi bán hàng thì chỉ được chấp nhận theo hình thức DP, TTr… vốn là những hình thức thanh toán chứa đựng nhiều rủi ro. Ai cũng biết rằng đó là những hình thức thanh toán không công bằng, nhưng trong bối cảnh bị chèn ép, trong bối cảnh hỗn loạn “quân hồi vô phèng”, không nín nhịn thì không được. Đứa con “tội nghiệp” thiếu chỗ dựa “mẹ cha”, thiếu tính đoàn kết của “bầy đàn” – dù vẫn có một tổ chức ngành nghề của mình là vinacas nhưng tổ chức này lại không có sức mạnh pháp lý để chế tài, phải tự mình bươn chải, đành chịu lép vế chỉ để mong mua và bán được hàng.

Với những gì mà ngành điều đã trả giá, hy vọng những sai lầm đó sẽ chấm dứt từ niên vụ 2012.

3.  Và Ánh sáng…

Tự coi mình là một sản phẩm tự sinh, tự dưỡng, ngành Điều mang trong mình nó sự tự kỷ và sức tự cường. Nó  sẽ vượt lên từ thất bại, sẽ đứng lên từ thất bại. Ngay từ lúc này nó đã chuẩn bị cho sự trỗi dậy đó. Hiện tại, giá nguyên liệu vẫn đang hạ dần. Đó chính là một điềm báo tốt lành.

Hiểu được những khó khăn mà ngành điều đã và đang vấp phải, Chính Phủ - mà trực tiếp là Bộ Nông nghiệp & PTNT đã vào cuộc. Như một câu ngạn ngữ  – “thà chậm còn hơn là không bao giờ”, Bộ NN đã giao cho Cục QL CLVSATTP và Cục Chế biến … kịp thời giúp ngành Điều lập lại trật tự kỷ cương. Xuất phát từ yêu cầu về VSATTP, các đơn vị quản lý Nhà nước đã ban hành các quy định nhằm xiết chặt các tiêu chuẩn về VSATTP, kèm theo đó là ban hành các quy định cụ thể với các chế tài nhằm lập lại trật tự trong lĩnh vực chế biến, trong việc thực hiện nghiêm túc tiêu chuẩn về mẫu mã chất lượng hàng hóa thống nhất được ban hành tại “quy định về tiêu chuẩn nhà xưởng của cơ sở chế biến điều” và bộ tiêu chuẩn mẫu hàng hóa nhân điều VN – tiêu chuẩn “VN 4850” đã ban hành.  Hội nghị ngày 28/11/2011 tại Bình Phước do Cục Chế biến chủ trì đã quyết định những nguyên tắc mang tính pháp lý này và chắc chắn, tình trạng hỗn loạn về tiêu chuẩn vệ sinh ATTP, mẫu mã hàng hóa sẽ đi dần vào khuôn phép.

Năm 2012 sẽ chứng kiến xu hướng xuất khẩu tập trung vào các đầu mối chính, đặc biệt là các nhà máy đã có chứng chỉ ISO & HACCP. Điều đó sẽ buộc các nhà sản xuất VN nhỏ lẻ phải nghiêm túc hơn trong sản xuất chế biến, trong mẫu mã hàng hóa, đồng thời giảm thiểu việc bán hàng với bất kỳ giá nào. Điều đó cũng sẽ buộc các người mua Âu Mỹ có ít lựa chọn hơn, tạo điều kiện cho ngành Điều bán hàng ổn định hơn, tăng vị thế của mình hơn. Mặt khác, để chủ động trong kinh doanh, thoát khỏi tình trạng lệ thuộc vào thị trường Trung Quốc – nơi chủ yếu tiêu thụ sản phẩm cấp 2, ngành điều sẽ phải quyết liệt mở cho được thị trường trong nước, hướng dẫn người tiêu dùng, khuyến khích tiêu dùng bằng cách làm ra nhiều sản phẩm giá rẻ, ăn ngay để dần dần nâng cao sản lượng tiêu thụ nội địa lên chừng 30%, tương đương tỷ lệ tiêu thụ hiện nay tại thị trường Trung Quốc.

Sự thua lỗ của ngành Điều năm 2011 cũng sẽ là tiếng chuông cảnh tỉnh cho giới ngân hàng. Trước đây, với hình thức quản chấp kho hàng, ngân hàng đã tạo cho các doanh nhân vay được số tiền lớn hơn nhiều lần so với tài sản cố định thế chấp thực có của người vay, giúp họ thả sức mua vào, bất chấp hiểm nguy. Nhưng nay, điều đó sẽ không dễ dàng thế nữa. Các Ngân hàng sẽ phải cân nhắc nhiều hơn trước khi quyết định vung tiền, việc vay được những món tiền lớn sẽ trở nên vô cùng khó. Nếu các doanh nhân thiếu tiền, họ không thể nào đẩy giá nguyên liệu lên cao đến mức không tưởng để rồi chết chìm trong núi hàng hóa của mình.

Để lấp khoảng trống này, nhiều doanh nhân nước ngoài đã vào VN. Họ mang tiền vào, mang nguyên liệu vào với hy vọng sẽ tìm kiếm được một thị trường chế biến “đói vốn”, đói nguyên liệu, cần việc làm. Ngay vào lúc này, các Kho Ngoại quan ở VN đã đầy ắp hạt điều khô của họ nằm chờ khai mở … Biết làm sao được khi mà VN đã gia nhập WTO, là thành viên của một cái “chợ lớn”. Ở đó mọi người đều có thể mua và bán công bằng, cùng nhau hưởng lợi. Nhờ đó, việc sản xuất kinh doanh Điều sẽ an toàn hơn, chậm rãi hơn và ổn định hơn.

Xuân mới đã đến rồi. Người ta có quyền hy vọng, năm 2012 sẽ là năm phục hồi của ngành Điều Việt Nam.

                                                                                                             NAM PHONG